Uwagi wstępne
Witamy na stronie poświęconej prozie tak wspaniałej epoki, jak Młoda Polska. Znajdziesz tu rzetelne opracowania wszelakich utworów znanych i tych m niej znanych pisarzy. Zapraszamy do lektury.
Źródło: Młoda Polska - Hutnikiewicz, Słownik Terminów Literackich, Lietratura polska. Przewodnik encyklopedyczny
Proza MP rozwijała się na tle osiągnięć (w tym zakresie) wieku XIX, który stworzył pewne modele wypowiedzi epickiej, które wydawały się być niewzruszone i nieprześcignione.
Zdobycze pisarskie XIX w., które wydawały się być nietykalne (w ramach przypomnienia):
narracja trzeciosobowa, która pociągała za sobą widzenie świata tylko z jednej strony;
narrator wszechwiedzący i obiektywny, bezosobowy, więc niewidoczny;
bohater był jednostką wielorako uwarunkowaną biologicznie i społecznie, pokazaną w rozwoju, z zachowaniem logiki i konsekwencji, był to bohater typowy,
klarowna, rygorystyczna kompozycja,
dzieło miało spełniać funkcję poznawczą, co determinowało styl (przejrzysty).
Sztuka zawsze rozwijała się w dwóch kierunkach: kontynuowała wcześniejsze zdobycze i występowała w opozycji do nich. Te dwa sprzeczne kierunki są bardzo widoczne w prozie MP, gdzie krzyżują się tendencje realistyczne, naturalistyczne z programami młodopolskimi. Kontynuowano poetykę realizmu i naturalizmu.
Z naturalizmem (który jest pogłębionym realizmem) MP łączy tendencja do względnie swobodnej kompozycji, ograniczenie kompetencji wszechwiedzącego narratora, ukazywania świata z pkt-u widzenia poszczególnych postaci.
Nowością natomiast był impresjonizm, który na gruncie prozy przejawiał się w coraz powszechniejszej i głębszej subiektywizacji wypowiedzi pisarskiej. Zmiany strukturalne z tym związane:
obok narratora obiektywnego pojawia się narrator wieloosobowy;
pojawia się wielość podmiotów opowiadających,
świat przedstawia się oczami samych bohaterów, co prowadzi do wizji świata jako sumy podmiotowych, indywidualnych oglądów, doznań, wrażeń i wizji,
coraz częściej wykorzystuje się elementy liryki, która w MP dominowała.,
obrazy natury nasycone były osobistym odczuciem obserwatora, którego stan wewnętrzny narzucał sposób widzenie otoczenia – powstawały w ten sposób nastrojowe pejzaże,
subiektywizacja prozy pociągała za sobą introwersję – zwrot ku ludzkiemu wnętrzu (proza MP to istotny krok w kierunku psychologizacji literatury, ku przesunięciu pkt-u ciężkości z opisu świata zewnętrznego ku rzeczywistości psychicznej z jej pozytywnymi i negatywnymi – często chorobliwymi – cechami).
Prawda o człowieku i świecie jest coraz bardziej relatywna, stąd zmiany kompozycji, która stała się mniej klarowna, czy też uporządkowana oraz narracja otwarta, luźna, rządzona spontanicznym prawem kojarzenia.
Nowością było również kształtowanie gatunków pogranicznych (np. rapsody Przybyszewskiego i Żeromskiego) oraz wprowadzenie bohatera artysty, człowieka nieprzystosowanego. Na rozwój prozy MP miał również wpływ ekspresjonizm.
W pierwszym okresie (do 1900 r.) tendencje MP w prozie wyrażały się w powieściach w 1 os., stylizowanych na dokument. Ich zadaniem było stworzyć przekaz przeżywania bohatera (np. W wieku nerwowym Belmonta, Śmierć Dąbrowskiego). W powieściach w 3 os. tendencje modernistyczno-naturalistyczne nakładały się na wzorce realistyczne (wczesne powieści Reymonta, Sieroszewskiego, Żeromskiego – wprowadził problematykę życia społeczno-narodowego do literatury tego okresu).
Po 1900 r. dominuje powieść w 3 os., o swobodnej konstrukcji, oparta zazwyczaj na biografii jednego bohatera, ujmowanej jako seria scen. Kształtuje się także powieść środowiskowa (Chłopi Reymonta). Pojawiają się także tendencje radykalnie nowatorskie (Pałuba Irzykowskiego – powieść autotematyczna, która jest jednocześnie traktatem na temat utworu i jego powstawania; Próchno, Ozimina Berenta – ograniczenie tradycyjnie pojmowanej fabuły, powieść polifoniczna, będąca wielką dyskusją bohaterów, w którą narrator nie ingeruje).
Źródło: Młoda Polska - Hutnikiewicz, Słownik Terminów Literackich, Lietratura polska. Przewodnik encyklopedyczny
Proza MP rozwijała się na tle osiągnięć (w tym zakresie) wieku XIX, który stworzył pewne modele wypowiedzi epickiej, które wydawały się być niewzruszone i nieprześcignione.
Zdobycze pisarskie XIX w., które wydawały się być nietykalne (w ramach przypomnienia):
narracja trzeciosobowa, która pociągała za sobą widzenie świata tylko z jednej strony;
narrator wszechwiedzący i obiektywny, bezosobowy, więc niewidoczny;
bohater był jednostką wielorako uwarunkowaną biologicznie i społecznie, pokazaną w rozwoju, z zachowaniem logiki i konsekwencji, był to bohater typowy,
klarowna, rygorystyczna kompozycja,
dzieło miało spełniać funkcję poznawczą, co determinowało styl (przejrzysty).
Sztuka zawsze rozwijała się w dwóch kierunkach: kontynuowała wcześniejsze zdobycze i występowała w opozycji do nich. Te dwa sprzeczne kierunki są bardzo widoczne w prozie MP, gdzie krzyżują się tendencje realistyczne, naturalistyczne z programami młodopolskimi. Kontynuowano poetykę realizmu i naturalizmu.
Z naturalizmem (który jest pogłębionym realizmem) MP łączy tendencja do względnie swobodnej kompozycji, ograniczenie kompetencji wszechwiedzącego narratora, ukazywania świata z pkt-u widzenia poszczególnych postaci.
Nowością natomiast był impresjonizm, który na gruncie prozy przejawiał się w coraz powszechniejszej i głębszej subiektywizacji wypowiedzi pisarskiej. Zmiany strukturalne z tym związane:
obok narratora obiektywnego pojawia się narrator wieloosobowy;
pojawia się wielość podmiotów opowiadających,
świat przedstawia się oczami samych bohaterów, co prowadzi do wizji świata jako sumy podmiotowych, indywidualnych oglądów, doznań, wrażeń i wizji,
coraz częściej wykorzystuje się elementy liryki, która w MP dominowała.,
obrazy natury nasycone były osobistym odczuciem obserwatora, którego stan wewnętrzny narzucał sposób widzenie otoczenia – powstawały w ten sposób nastrojowe pejzaże,
subiektywizacja prozy pociągała za sobą introwersję – zwrot ku ludzkiemu wnętrzu (proza MP to istotny krok w kierunku psychologizacji literatury, ku przesunięciu pkt-u ciężkości z opisu świata zewnętrznego ku rzeczywistości psychicznej z jej pozytywnymi i negatywnymi – często chorobliwymi – cechami).
Prawda o człowieku i świecie jest coraz bardziej relatywna, stąd zmiany kompozycji, która stała się mniej klarowna, czy też uporządkowana oraz narracja otwarta, luźna, rządzona spontanicznym prawem kojarzenia.
Nowością było również kształtowanie gatunków pogranicznych (np. rapsody Przybyszewskiego i Żeromskiego) oraz wprowadzenie bohatera artysty, człowieka nieprzystosowanego. Na rozwój prozy MP miał również wpływ ekspresjonizm.
W pierwszym okresie (do 1900 r.) tendencje MP w prozie wyrażały się w powieściach w 1 os., stylizowanych na dokument. Ich zadaniem było stworzyć przekaz przeżywania bohatera (np. W wieku nerwowym Belmonta, Śmierć Dąbrowskiego). W powieściach w 3 os. tendencje modernistyczno-naturalistyczne nakładały się na wzorce realistyczne (wczesne powieści Reymonta, Sieroszewskiego, Żeromskiego – wprowadził problematykę życia społeczno-narodowego do literatury tego okresu).
Po 1900 r. dominuje powieść w 3 os., o swobodnej konstrukcji, oparta zazwyczaj na biografii jednego bohatera, ujmowanej jako seria scen. Kształtuje się także powieść środowiskowa (Chłopi Reymonta). Pojawiają się także tendencje radykalnie nowatorskie (Pałuba Irzykowskiego – powieść autotematyczna, która jest jednocześnie traktatem na temat utworu i jego powstawania; Próchno, Ozimina Berenta – ograniczenie tradycyjnie pojmowanej fabuły, powieść polifoniczna, będąca wielką dyskusją bohaterów, w którą narrator nie ingeruje).